Hồi mới đặt chân qua Mỹ, mình từng nghĩ các cú sốc văn hóa ở Mỹ sẽ chỉ xoay quanh những câu chuyện bề nổi như: Rào cản tiếng Anh, khẩu vị đồ ăn thay đổi, thời tiết khắc nghiệt, hay việc đi đâu cũng bắt buộc phải tự lái xe.
Nhưng thực tế hoàn toàn không phải vậy.
Sống và làm việc đủ lâu rồi mình mới nhận ra, những cú sốc lớn nhất và thấm thía nhất lại là những thứ không có bất kỳ cuốn sách hướng dẫn định cư nào ghi chép lại. Đó là những điều cực kỳ nhỏ nhặt diễn ra hằng ngày, nhưng lại định hình sâu sắc đến cách chúng ta sinh sống, tư duy làm việc ở Mỹ, và cách nhìn nhận các mối quan hệ giữa con người với con người.
Có những điều, mình đã phải đánh đổi bằng rất nhiều năm loay hoay mới thực sự thấu hiểu được bản chất.
1. Điều 1: Ở Mỹ, không một ai có nhiệm vụ hay nghĩa vụ phải tự đoán ý bạn
- Bạn đang cần điều gì thì hãy chủ động lên tiếng nói rõ.
- Bạn gặp vấn đề không thấu hiểu thì hãy mạnh dạn hỏi.
- Bạn muốn xin nghỉ ngơi thì hãy thẳng thắn làm đơn xin nghỉ.
- Bạn cảm thấy không đồng ý thì hãy bày tỏ quan điểm rõ ràng.
Ở Mỹ hoàn toàn không tồn tại kiểu tư duy ngầm định: “Lẽ ra chuyện rành rành như thế người ta phải tự hiểu chứ”. Bởi vì trong văn hóa giao tiếp của họ, sự im lặng rất nhiều khi sẽ mặc định được hiểu là bạn đã đồng ý.
2. Điều 2: Câu hỏi “How are you?” không phải lúc nào cũng là sự quan tâm thật lòng
Lần đầu tiên mới đặt chân qua Mỹ, nhiều người khi nghe thấy đối phương hỏi câu đó sẽ lập tức cảm động và nghĩ: “Ồ, người Mỹ thật chu đáo và quan tâm đến mình”.
Nhưng sự thật thì rất nhiều khi đó đơn thuần chỉ là một câu cửa miệng mang tính chất thủ tục xã giao. Đôi khi, nó chỉ là phiên bản tiếng Anh của một từ “chào bạn” không hơn không kém.
Nếu bạn không hiểu luật chơi này và bắt đầu hào hứng đứng lại kể chi tiết về những thăng trầm trong cuộc đời mình cho họ nghe… đối phương chắc chắn sẽ đứng đơ người ra vì ngạc nhiên đấy!
3. Điều 3: Đi làm mà quá hiền lành sẽ rất dễ tự biến mình thành người ôm việc
Môi trường làm việc ở Mỹ luôn dành sự tôn trọng đặc biệt cho những nhân sự biết nói rõ ràng và thiết lập ranh giới (boundaries) của bản thân.
Nếu bạn bước vào công ty với tâm lý nhún nhường của văn hóa Á Đông và luôn nói:
“Thôi chuyện nhỏ này để mình làm nốt cho cũng được.”
“Dạ không sao đâu, mình gánh được.”
“Ngại va chạm quá, thôi không nói ra làm gì.”
Thì dần dần theo thời gian, những người xung quanh sẽ mặc định làm quen với việc bạn chính là cái phao chuyên nhận thêm toàn bộ các phần việc không tên đó. Tình huống này xảy ra hoàn toàn không phải vì đồng nghiệp ghét bỏ gì bạn, mà đơn giản là vì bạn chưa từng dạy cho người khác cách tôn trọng giới hạn chịu đựng của chính mình.
4. Điều 4: Đồng nghiệp tỏ ra thân thiện hoàn toàn chưa chắc đã là bạn thân ngoài đời
Đây là một cái bẫy tâm lý mà cộng đồng người châu Á chúng ta rất dễ sa đà và hiểu lầm. Người Mỹ có đặc tính xã hội nổi trội là họ có thể tỏ ra cực kỳ thân thiện, luôn nở nụ cười rạng rỡ, chủ động hỏi thăm sức khỏe, và nói chuyện đùa vui vẻ các kiểu vô cùng cởi mở.
Tuy nhiên, toàn bộ những hành vi đó hoàn toàn không đồng nghĩa với việc họ đang có nhu cầu muốn kết nghĩa bạn thân với bạn ở cuộc sống ngoài đời thực. Bạn cần phân định rạch ròi: Sự thân thiện trong giao tiếp hoàn toàn khác biệt với sự thân thiết trong mối quan hệ.
5. Điều 5: Sòng phẳng thực tế: Không một ai có nghĩa vụ bắt buộc phải giúp đỡ bạn
Không ai có nghĩa vụ phải nhường nhịn hay ưu tiên bạn chỉ vì lý do bạn lớn tuổi hơn họ. Không ai có trách nhiệm phải đưa tay giúp đỡ chỉ vì hoàn cảnh của bạn đang gặp khó khăn. Và hệ thống cũng không có nghĩa vụ phải “thông cảm” cho sai sót chỉ vì bạn phân trần rằng bản thân đã rất cố gắng.
Mới nghe qua, tư duy này có vẻ vô cùng phũ phàng và thiếu tình người. Nhưng nếu bạn nhìn nhận nó dưới một lăng kính tích cực và sòng phẳng, bạn sẽ thấy: Một khi có ai đó đồng ý đưa tay giúp đỡ bạn, nghĩa là họ thực lòng muốn giúp bạn từ tâm. Họ giúp hoàn toàn không phải vì áp lực nghĩa vụ, và chính điều đó mới biến sự giúp đỡ trở nên trân quý hơn bao giờ hết.
6. Điều 6: Hệ thống sẽ không tự động ghi nhận những sự hy sinh âm thầm của bạn
Đây là một cú sốc văn hóa vô cùng lớn đối với những người được nuôi dưỡng và lớn lên trong chiếc nôi văn hóa Á Đông. Chúng ta từ nhỏ luôn được răn dạy rằng: Cứ chăm chỉ làm việc đi, cứ chịu thương chịu khó đi, cứ cống hiến âm thầm đi, rồi cấp trên sẽ tự khắc nhìn thấy và công sức của mình chắc chắn sẽ được đền đáp xứng đáng.
Nhưng trong môi trường làm việc ở Mỹ, thực tế không phải lúc nào cũng vận hành theo quỹ đạo màu hồng đó.
Nếu bạn làm việc cực kỳ tốt nhưng lại lựa chọn im lặng, không biết cách nói về giá trị đóng góp của bản thân, không biết cách báo cáo kết quả định kỳ và không biết nhắc đến thành công đúng thời điểm… thì đôi khi, một người đồng nghiệp làm ít hơn bạn nhưng biết cách trình bày, nói năng mạch lạc lại là người được ban lãnh đạo nhớ tới và thăng chức.
Điều này xảy ra không phải vì họ là kẻ “nổ”, mà vì họ thấu hiểu một nguyên lý: Năng lực của bạn bắt buộc phải được nhìn thấy thì mới được tính nhận diện.
7. Điều 7: Học cách nói “Không” là một điều hết sức bình thường và văn minh
Tại Mỹ, việc từ chối một lời đề nghị hoàn toàn không mang ý nghĩa là bạn đang có hiềm khích, ghét bỏ hay thù hằn gì đối phương cả. Những câu nói thẳng thắn như:
“Sorry, I can’t.” (Xin lỗi, tôi không thể giúp được).
“That doesn’t work for me.” (Điều đó không thực sự thích hợp với tôi lúc này).
Chỉ cần nói rõ ràng như vậy là mọi chuyện được giải quyết xong xuôi. Bạn hoàn toàn không cần phải mất thời gian giải thích lý do dài dòng, không cần vòng vo tam quốc, không cần giận ngầm trong lòng và cũng không bắt người nghe phải tự đau đầu suy đoán.
Đối với nhiều người Việt mình, ban đầu tiếp xúc với sự thẳng thắn này sẽ cảm thấy có chút phũ phàng, lạnh lùng. Nhưng xét cho cùng, đó lại là một dạng tôn trọng tối cao: Rõ ràng và sòng phẳng ngay từ đầu để không làm lãng phí thời gian quý báu của nhau.
8. Điều 8: Giá trị của sự độc lập cá nhân và quyền tự chủ được đặt lên rất cao
Khi sinh sống tại Mỹ, bạn sẽ chứng kiến những thực tế: Cha mẹ khi về già không mặc định là phải dọn về sống chung với con cái. Con cái chạm mốc 18 tuổi có thể tự lập dọn ra riêng thuê nhà. Vợ chồng dù yêu nhau đến mấy vẫn tôn trọng không gian riêng tư của nhau. Bạn bè dù chơi rất thân cũng không phải lúc nào cũng dính chặt lấy nhau.
Nhiều người Việt khi mới nhìn vào lăng kính này sẽ vội vã đưa ra phán xét: “Sao cuộc sống của họ lạnh lùng và thiếu tình thân gia đình quá vậy?”.
Nhưng bản chất ở đây là họ đang vận hành theo một hệ giá trị hoàn toàn khác. Họ đề cao khái niệm autonomy – quyền tự chủ tối thượng của mỗi một cá nhân. Yêu thương đích thực trong văn hóa của họ không đồng nghĩa với việc kiểm soát, và quan tâm không có nghĩa là tự cho phép mình can thiệp thô bạo vào cuộc đời người khác. Chúng ta không bắt buộc phải sống giống họ, nhưng cần phải thấu hiểu để không phán xét hay tự chuốc lấy những tổn thương không đáng có.
9. Điều 9: Kỹ năng kết nối quan hệ (Networking) không bị xem là sự thảo mai
Ở nhiều nền văn hóa Đông Á, hành vi một người chủ động đến bắt chuyện, tự tin giới thiệu bản thân và tìm cách giữ sợi dây liên lạc với những người có địa vị thường rất dễ bị người xung quanh xì xào, dán nhãn là kẻ giả tạo, “thấy người sang bắt quàng làm họ” hay thảo mai.
Nhưng trong văn hóa Mỹ, networking được công nhận là một kỹ năng mềm cực kỳ bình thường và mang tính chuyên nghiệp cao.
Mục đích của việc này hoàn toàn không phải là để lợi dụng lẫn nhau một cách thực dụng, mà là để chủ động xây dựng mối quan hệ xã hội rộng mở, tìm kiếm các cơ hội hợp tác và giúp người khác biết rõ bạn là ai, bạn đang làm lĩnh vực gì.
Một sự thật thực tế: Nhiều khi người đi được những bước tiến xa nhất trong sự nghiệp không phải là người sở hữu kỹ năng giỏi nhất trong căn phòng, mà lại là người thông minh biết kết nối, giỏi giao tiếp và biết cách để người khác nhớ đến giá trị của mình một cách đúng đắn nhất.
10. Điều 10: Tuyệt đối không một ai cứu vớt sự nghiệp của bạn ngoài chính bản thân bạn
Đây có lẽ chính là cú sốc văn hóa mang tính thức tỉnh lớn nhất đối với cuộc đời mình. Bạn hãy xóa bỏ hoàn toàn suy nghĩ ngây thơ theo kiểu: “Cứ cống hiến làm việc thật tốt đi rồi kiểu gì cũng sẽ có một vị quý nhân xuất hiện kéo cuộc đời mình lên”. Quyền lực đó có thể xảy ra, nhưng bạn tuyệt đối không bao giờ được đặt cược toàn bộ tương lai của bản thân vào một canh bạc may rủi như vậy.
Hành trình xây dựng sự nghiệp thành công ở Mỹ không đơn thuần chỉ là câu chuyện cắm đầu vào chăm chỉ. Nó bắt buộc phải là một cuộc chơi mang tính chiến lược.
Đó là năng lực tự định vị vị thế của bản thân, là kỹ năng giao tiếp đỉnh cao, là việc thấu hiểu rõ mình đang đứng ở đâu, đích đến muốn hướng tới là gì, và cần phải làm thế nào để những người nắm quyền lực tuyển dụng nhìn thấy được giá trị cốt lõi của mình.
Điều mình muốn nhắn gửi
Suy cho cùng, trọn vẹn những năm tháng sinh sống và làm việc tại Mỹ đã dạy cho mình một bài học xương máu: Trên con đường phát triển bản thân, không phải lúc nào người thông minh nhất hay giỏi giang nhất cũng là người giành được tấm vé đi xa nhất.
Nhiều khi, người giành chiến thắng sau cùng lại là người thấu hiểu rõ sâu sắc luật chơi của hệ thống và sở hữu năng lực thích nghi nhanh chóng nhất. Hãy học cách linh hoạt điều chỉnh phương thức sống, cách làm việc và tư duy giao tiếp của mình để hòa nhập với dòng chảy bản địa, nhưng tuyệt đối đừng bao giờ đánh mất đi bản sắc và giá trị cốt lõi của chính bản thân mình.
Bạn từng trải qua cú sốc văn hóa nào lớn nhất và đáng nhớ nhất khi sinh sống hay làm việc chung với người Mỹ? Bạn đã tìm cách thích nghi với nó như thế nào? Hãy để lại comment phía dưới để cùng chia sẻ câu chuyện với mình nhé.
Nếu bạn cảm thấy bài viết này mang lại những góc nhìn thực tế và hữu ích, hãy chia sẻ nó rộng rãi đến cộng đồng người Việt xung quanh!
Dr. Christina Nguyễn
Phoenix Medical Academy
