Bạn có bao giờ rơi vào cảnh học tập cực kỳ chăm chỉ cho một kỳ thi – ngồi lì vào bàn học 10 tiếng đồng hồ mỗi ngày, đọc đi đọc lại tài liệu, dùng bút dạ quang highlight đủ loại màu sắc – để rồi đến lúc bước vào phòng thi lại hoàn toàn không nhớ được gì?
Hoặc bạn đã từng chứng kiến một đứa bạn rõ ràng học ít hơn bạn rất nhiều, cuối tuần vẫn đi chơi, ngủ luôn đủ giấc, vậy mà điểm số của nó lúc nào cũng cao vượt trội?
Ngay cả trong công việc hằng ngày, bạn đã đọc qua bao nhiêu cuốn sách chuyên ngành, tham gia bao nhiêu khóa học, lưu trữ hàng tá tài liệu vào thư mục “để dành đọc sau”, nhưng đến lúc cần áp dụng thực tế để giải quyết vấn đề thì đầu óc lại trống rỗng?
Nếu câu trả lời là có – thì mình muốn khẳng định rằng: Không phải vì bạn không đủ thông minh, và những người đạt kết quả tốt hơn bạn cũng không phải nhờ vào may mắn.
Có một sự thật khoa học về cách thức bộ não con người vận hành mà rất ít ai dạy cho chúng ta. Và một khi bạn đã thấu hiểu được nguyên lý này, bạn sẽ không bao giờ nhìn nhận việc học theo cách cũ kỹ trước đây nữa.
Hồi mới đặt chân sang Mỹ học tập, mình mang theo một bộ “vũ khí” học tập vốn đã rất quen thuộc từ thời học sinh tại Việt Nam: đọc thật kỹ sách giáo khoa, đọc đi đọc lại nhiều lần, highlight chi chít, chép tóm tắt bài học ra vở, và thức khuya cày cuốc tới 2 giờ sáng. Mình từng rất tự hào về sự chăm chỉ đó của bản thân.
Nhưng rồi mình gặp những người bạn cùng lớp tại Mỹ. Có những đứa rõ ràng dành ít thời gian học hơn mình. Cuối tuần tụi nó vẫn thoải mái đi chơi. Tụi nó luôn ngủ đủ giấc trước ngày thi. Đặc biệt, những cuốn sách giáo khoa của tụi nó sạch trơn, hầu như không có một vết mực highlight nào.
Vậy mà điểm số của tụi nó lúc nào cũng cao hơn mình.
Lần đầu tiên trong cuộc đời, mình bắt đầu nghi ngờ một khái niệm mà mình tưởng chừng đã hiểu rất rõ: Thế nào mới thực sự là chăm chỉ?
Phải mất nhiều năm sau đó, khi chính thức bước chân vào trường Y và có cơ hội tiếp xúc sâu sắc với khoa học thần kinh, mình mới thấu hiểu chuyện gì đã xảy ra. Dưới đây là 3 điều cốt lõi mà mình ước bản thân được dạy từ sớm – và cũng là những điều mình muốn chia sẻ với bạn ngày hôm nay.
1. Cảm giác “đã hiểu” là kẻ lừa dối tinh vi nhất: Ảo giác về sự thành thạo
Bộ não của con người sở hữu một cơ chế phòng vệ vô cùng tinh vi mà các nhà khoa học gọi tên là “ảo giác về sự thành thạo” (illusion of competence).
Khái niệm kinh điển này đã được nghiên cứu và chứng minh kỹ lưỡng bởi hai nhà tâm lý học Henry Roediger và Mark McDaniel tại Đại học Washington. Họ đã đưa ra một kết luận lâm sàng khá phũ phàng:
Phương pháp đọc đi đọc lại sách vở là một trong những cách học kém hiệu quả nhất, nhưng nó lại là phương pháp được học sinh sinh viên lạm dụng phổ biến nhất trên toàn thế giới.
Lý do nằm ở chính cơ chế vận hành của các khớp thần kinh. Khi bạn đọc lại một đoạn văn hay một trang sách lần thứ hai, thứ ba, đôi mắt của bạn lướt qua những ký tự, thuật ngữ đã quen thuộc. Bộ não lúc này sẽ tự động phát ra tín hiệu: “À, cái này mình đã nhìn thấy rồi”.
Cảm giác quen thuộc (familiarity) đó ngay lập tức tạo ra một ảo giác rất ngọt ngào: cảm giác rằng bạn đã thực sự thấu hiểu, đã ghi nhớ và đã thuộc lòng kiến thức đó.
Nhưng y khoa chứng minh: Quen thuộc hoàn toàn không đồng nghĩa với ghi nhớ.
Đây chính là lý do vì sao bạn có thể đọc một chương sách đến 5 lần, nhưng chỉ cần gập cuốn sách lại là bạn lập tức quên đi 70% nội dung. Đây cũng là lý do vì sao mình từng ôn thi và cảm thấy “chắc ăn rồi”, để rồi khi đối mặt với đề thi thực tế lại bất lực không thể tái hiện lại kiến thức. Cảm giác “tưởng đã hiểu” và việc “thực sự hiểu” là hai trạng thái thần kinh hoàn toàn khác biệt nhau.
2. Tiêu thụ thông tin không phải là học
Sự thật này không chỉ giới hạn trong việc học hành thi cử trên giảng đường, mà nó còn đúng tuyệt đối trong công việc và đời sống hằng ngày.
Trong kỷ nguyên số, chúng ta liên tục tiêu thụ: đọc rất nhiều bài viết chia sẻ, đăng ký hàng loạt khóa học online, nhấn nút lưu rất nhiều tài liệu bổ ích vào các folder lưu trữ để dành đọc sau. Mỗi lần hoàn thành việc đọc hay lưu trữ đó, bộ não sẽ giải phóng dopamine tạo ra một cảm giác hân hoan giả tạo rằng chúng ta đã tiếp thu thêm được một điều gì đó mới mẻ.
Nhưng đến khi bạn thực sự cần sử dụng mảng kiến thức đó để giải quyết một ca bệnh lâm sàng hay một vấn đề thực tế trong công việc, bộ não của bạn lại hoàn toàn trống rỗng.
Bởi vì trong suốt quá trình đó, bạn chỉ đơn thuần đang thực hiện hành vi đọc. Bạn hoàn toàn chưa hề học.
Đây là một sự thật có phần khó chịu nhưng mình bắt buộc phải nói thẳng: Phần lớn thời gian chúng ta lầm tưởng mình đang nỗ lực học tập, thực chất chúng ta chỉ đang tiêu thụ thông tin (consuming information). Và việc tiêu thụ thông tin thụ động thì không bao giờ tạo ra được sự thay đổi thực chất cho năng lực của bạn.
3. Bộ não của chúng ta tiến hóa để quên
Có một nguyên lý sinh học mà khoa học thần kinh đã xác nhận nhưng rất ít khi được nhắc tới: Bộ não của chúng ta được thiết kế và tiến hóa để quên đi.
Nghe qua thì có vẻ ngược đời, nhưng nếu phân tích dưới góc độ sinh tồn thì điều này hoàn toàn hợp lý. Nếu bộ não ghi nhớ chi tiết từng sự vật, hình ảnh, âm thanh mà chúng ta tiếp xúc hằng ngày, hệ thống thần kinh sẽ rơi vào trạng thái quá tải chỉ trong vài giờ đồng hồ.
Do đó, não bộ sở hữu một bộ lọc cực kỳ khắc nghiệt: Chỉ những thông tin nào được chủ động sử dụng mới được phép giữ lại. Những thông tin nào chỉ được nhìn thấy thụ động sẽ bị hệ thống xóa bỏ không thương tiếc.
- Đọc lại sách = Bạn chỉ đang dừng lại ở việc nhìn thấy (thụ động).
- Tự kiểm tra, truy xuất kiến thức = Bạn đang bắt bộ não phải sử dụng (chủ động).
Đây chính là ranh giới quyết định giữa hai phương pháp học tập mà nhìn từ bề ngoài có vẻ rất giống nhau. Một phương pháp chỉ mang lại cho bạn cảm giác an tâm giả tạo là mình đang tiến bộ. Phương pháp còn lại mới thực sự giúp bạn bứt phá năng lực.
4. Đừng nhầm lẫn giữa sự bận rộn và sự tiến bộ
Trong giảng đường Y khoa tại Mỹ, có một câu nói nổi tiếng mà sau này càng đi đường dài mình càng thấy thấm thía sâu sắc:
“Don’t confuse activity with progress.” (Đừng bao giờ nhầm lẫn sự bận rộn với sự tiến bộ thực chất).
Sự bận rộn luôn mang lại cho chúng ta một cảm giác an toàn và tự xoa dịu bản thân rất lớn. Khi bạn ngồi lì trên ghế học suốt 12 tiếng đồng hồ, bạn sẽ tự cho mình cái quyền được dỗ dành bản thân: “Mình đã cố gắng hết sức rồi”.
Nhưng trong thế giới thực tế, nỗ lực hết sức một cách mù quáng hoàn toàn không có giá trị bằng việc nỗ lực một cách đúng đắn. Cuộc đời – cũng giống như mọi kỳ thi khốc liệt (như USMLE), mọi dự án công việc hay mọi mục tiêu lớn – hoàn toàn không quan tâm bạn đã bỏ ra bao nhiêu mồ hôi nước mắt. Nó chỉ quan tâm đến một kết quả duy nhất: Bạn có làm đúng phương pháp hay không.
💡 Bài tập thực chiến kiểm chứng năng lực ghi nhớ thực tế của bộ não
Ngay lần tới khi bạn học một kiến thức mới, cho dù đó là một chương sách chuyên ngành, một bài giảng lâm sàng, hay một khóa học online, hãy thử thực hiện một bài tập nhỏ này:
- Sau khi học xong, hãy dũng cảm đóng tất cả sách vở và tài liệu lại.
- Lấy ra một tờ giấy trắng hoàn toàn.
- Tự mình viết xuống tất cả những gì bạn còn nhớ được trong đầu mà tuyệt đối không lật sách xem lại.
- Sau khi viết xong, hãy mở tài liệu ra để đối chiếu trực tiếp.
Kết quả đối chiếu trên trang giấy chắc chắn sẽ khiến bạn phải giật mình. Khoảng cách mênh mông giữa “mình tưởng là mình đã nhớ” và “mình thực sự nhớ” chính là nơi quyết định toàn bộ sự thành bại của bạn trong học tập lẫn sự nghiệp.
Lời kết
Nếu hệ thống thần kinh của con người có xu hướng tự động quên đi như vậy, thì tại sao trên thực tế vẫn có những bác sĩ, những chuyên gia có thể ghi nhớ chính xác hàng ngàn kiến thức y khoa phức tạp trong suốt nhiều năm trời? Bộ não của họ có điểm gì khác biệt so với chúng ta?
Câu trả lời thực chất không nằm ở cấu tạo não bộ bẩm sinh, mà nó nằm ở việc họ đã biết cách né tránh một sai lầm kinh điển trong phương pháp học tập mà gần như ai cũng đang mắc phải. Mình sẽ phân tích sâu và kể cho các bạn nghe về bí mật này ở bài viết tiếp theo.
Nếu bạn muốn mình nhanh chóng lên bài viết tiếp theo để giải mã phương pháp ghi nhớ đỉnh cao này, hãy để lại bình luận “HỌC” ngay phía dưới bài viết nhé!
Hãy chia sẻ bài viết rộng rãi đến bạn bè và đồng nghiệp nếu bạn cảm thấy những thông tin này thực sự mang lại giá trị hữu ích!
Dr. Christina Nguyễn
Phoenix Medical Academy
